كاربرد درزهای ساخت (درزهای اجرایی)

در هر توقف عملیات بتن‌ریزی كه موجب سخت شدن بتن می‌گردد، درز ساخت (درز اجرایی) به وجود می‌آید. به طور كلی هرگاه زمان قطع بتن‌ریزی از 30 دقیقه تجاوز كند، باید آن نقطه را یك درز اجرایی به حساب آورد، مگر آنكه حالت خمیری بتن با تدابیری به آن بازگردانده شود. درز ساخت ممكن است دارای وضعیتهای مختلفی باشد، ولی معمولاً قائم یا افقی است. معمولاً سعی می‌شود محل درز ساخت به محل یكی دیگر از انواع درزها منطبق گردد. در تیرها و شاه‌تیرها درزهای ساخت، باید تقریباً عمود بر محور این اعضا بوده و هیچگاه با محور عضو موازی نباشد.
درز ساخت می‌تواند در اعضا و قطعات بتن‌آرمه در محل لنگر خمشی ماكزیمم قرار گیرد، زیرا در این اعضا تنشهای كششی توسط فولادهای كششی تحمل می‌شوند. درزهای اجرایی نباید در محلی كه قرار است بتن تحمل برش نماید، قرار گیرند. بنابراین در ساخت اعضای خمشی اگر قرار است بتن‌ریزی در بیش از یك مرحله صورت گیرد، باید ترتیبی اتخاذ شود كه قطع بتن‌ریزی در مجاورت تكیه‌گاه نبوده، بلكه در نزدیكی وسط دهانه باشد.
تیرها، شاه‌تیرها، دالها، سرستونها و مانند آنها همگی قسمتهایی از یك كف به حساب می‌آیند كه باید در یك مرحله بتن‌ریزی شوند، بتن‌ریزی ستونها اجباراً در تراز هر طبقه در محل سرستون یا تیر متوقف می‌شود. درزهای ساخت عموماً در ساختمانهای بتنی كاربرد دارند. درزهای ساخت باید در محلهای مناسب و زیر نظر دستگاه نظارت تعبیه شوند.

كاربرد درزهای حركتی
1- درزهای انقباضی
این درزها معمولاً به منظور جلوگیری از بروز تركهای ناشی از جمع شدن بتن تعبیه می‌شوند. اگر در فواصل معین درز انقباض در نظر گرفته نشود، روی سطوح پیاده‌روها یا دیوارهای بتنی تركهایی پدید خواهد آمد. آرماتورها غالباً می‌توانند محل بروز تركها را كنترل نمایند، همچنین، وجود درزهای انقباضی كه محلشان به طور صحیح انتخاب شده باشد، می‌توانند مانع بروز ترك شوند. عملكرد این درزها به صورتی است كه انقباض طرفین درز در محل درز متمركز می‌گردد. در حقیقت این درزها دارای نوعی عدم پیوستگی عمومی هستند، لیكن شكاف اولیه‌ای بین بتن دو طرف درز وجود ندارد. در روسازیها جایی كه دارای عرض بیش از 75/3 متر نباشد، درزهای ساختمانی بین نوارهای مجاور جوابگوی نیاز برای جمع‌شدگی طولی خواهند بود. برای سنگدانه‌های گرانیتی و آهكی فاصله درزهای روسازی معمولاً بین 6 تا 9 متر است. برای مصالح سنگی سیلیسی و روباره‌ها، این فاصله 8/4 تا 6 متر است. در صورت تردید باید فاصله درزها كمتر اختیار شود. در فاصله حدود 30 متر از انتهای آزاد روسازی و 18 متر از هر درز انبساط، در محلهایی كه قفل و بست دانه‌ها كم باشد، درزهای انقباض پدید خواهند آمد، در این نقاط باید زبانه‌هایی (كه یك طرف آنها به بتن پیوستگی كامل دارد و طرف دیگر در غلافی بدون اصطكاك حركت می‌كند، یا هر وسیله دیگری كه قابلیت انتقال بار در جهت عمود بر زبانه را داشته باشد) تعبیه شود.
درزهای انقباضی در پیاده‌روها و دالهای كف كه به صورت موزائیكی ساخته می‌شوند، به طور معمول در فواصل 2/1 تا 8/1 متر و در جان‌پناهها و نرده‌ها در فواصل 3 تا 6 متر در نظر گرفته می‌شوند.
اگر اعضا و قطعات پیش‌ساخته و یا به صورت واحدهای مجزا و مستقل كار گذارده شوند و بدین لحاظ در آنها درز انبساط تعبیه نشده باشد، باید شرایط نصب چنان باشد كه اعضا و قطعات مجاور هنگام انبساط مزاحمتی برای یكدیگر ایجاد ننماید.
 
2- درزهای انبساط
این درزها برای جلوگیری از خراب شدن روسازیها در اثر فشار بیش از حد، فراهم ساختن امكان تعمیر قسمتی از جدولهای بتنی پیاده‌روها و نظایر آن تعبیه می‌شوند. به طور كلی این درزها برای تأمین امكان انقباض و انبساط ناشی از تغییرات درجه حرارت، به طوری كه در نقاط مختلف ساختمان ترك‌خوردگی و در مقاطع سازه تلاشهای ثانوی زیاد، ایجاد نشوند، تعبیه می‌گردند.
عملكرد این درزها باید به گونه‌ای باشد كه انبساط و انقباض طرفین درز كاملاً همساز شوند، لازمه چنین درزهایی این است كه هیچگونه پیوستگی در طرفین درز برقرار نباشد، چنین درزهایی باید با كمترین مقاومت در مقابل انقباض و انبساط قادر به باز یا بسته شدن باشند. عموماً این درزها در تمام قسمتهای سازه به طور پیوسته قرار گرفته و از كف تا سقف ادامه می‌یابند، برای حصول اطمینان از جدایی كامل دو قسمت مجاور رعایت این مسئله ضروریست.
 
3- درزهای كنترل
انبساط و انقباض بتن در اثر تغییرات رطوبت و حرارت در آن تنشهایی را به وجود می‌آورند كه گاه از مقاومت بتن بیشتر بوده و به ترك‌خوردگی منجر می‌شود. برای حل این مشكل از درزهای كنترل كه حركت نسبی دال یا دیوار در صفحه خود را امكانپذیر می‌سازد، استفاده می‌شود.
برای جدا كردن واحدهای عظیم مولد برق از قسمتهای مجاور، به منظور جلوگیری از انتقال ارتعاش، منطقه‌ای كردن و محدود ساختن احتمال خرابی در قسمتهایی از ساختمان، جلوگیری از بروز ترك به علت تمركز تنش در محلهایی كه تغییر مقطع قابل توجهی حادث شده است (نظیر بازشو دیوارها)، جداسازی قسمتهای مختلف یك شالوده به علت تفاوت باربری آنها، جدا ساختن بازوهای مختلف سازه‌هایی كه شكل پلان آنها U,H,T,L,+ می‌باشد، از درز كنترل استفاده می‌شود. محل درزهای كنترل به ملاحظات معماری و مهندسی بستگی دارد. با تكیه بر تجربیات به دست آمده بهتر است ساختمانهای بتنی بزرگ، مستقل و بدون درز با طول بیش از 18 متر ساخته نشوند.
 
4- درزهای نشست
این درزها برای جلوگیری از نشستهای نامساوی دو ساختمان مجاور كه دارای دو نوع مصالح، دو نوع پی یا دو ارتفاع متفاوت هستند، مورد استفاده قرار می‌گیرند.
 
5- درزهای لغزشی
درزهایی هستند كه امكان لغزش دو قسمت مجاور درز بدون انتقال نیروی برشی را فراهم می‌كنند. این درزها غالباً در مخازن، به ویژه در مواردی كه تغییرات درجه حرارت محیط زیاد است، مورد استفاده قرار می‌گیرند.
 
6- سایر درزها
 
مشخصات درزهای جدا كننده، مفصلی و … كه كاربردهای ویژه دارند، طبق مندرجات مشخصات فنی خصوصی خواهد بود.
مصالح مصرفی در درزهای ساختمانی
برای اجرای درزهای ساختمانی معمولاً مصالح زیر مورد استفاده قرار می‌گیرد.
 
1-مصالح پركننده درز (فیلر)
این مواد ممكن است در بر دارنده الیاف گیاهی، لاستیك، تركیبات آسفالتی، چوب‌پنبه و مانند آنها باشند. مواد به كار رفته به عنوان پركننده، باید دارای ویژگیهای زیر بوده و در هر صورت از مشخصات مندرج در فصل مصالح تبعیت نماید. اهم ویژگیهای مصالح پركننده عبارتند از:
الف: برخورداری از دوام زیاد
ب:   جاگیری و شكل‌گیری در درزها
ج:    قابلیت ارتجاع و عدم ایجاد اتصال محكم با درز
 
2-مصالح آب‌بندی
مصالح آب‌بندی به منظور نفوذناپذیری در مقابل باد و باران و رطوبت به كار می‌روند.
مصالح آب‌بندی باید طبق نقشه‌ها و مشخصات خصوصی و با تأیید دستگاه نظارت به كار گرفته شود. مصالح آب‌بندی باید از نوعی باشد كه به درز آسیب وارد نیاورده و سبب كم و زیاد شدن ابعاد آن نشود. برای آب‌بندی انواع مختلف مصالح فلزی، لاستیكی و یا پلاستیكی به كار می‌رود.
 
3-مصالح پوشش
مصالح مورد استفاده در پوشش غالباً از نوع مسی، برنزی، آلومینیومی، چوبی، لاستیكی و مانند اینهاست. مشخصات مصالح باید مطابق مندرجات فصل مصالح و مشخصات فنی خصوصی باشد. این پوششها باید طوری نصب شوند كه بتوانند جدا از اسكلت فلزی یا بتنی و مصالح دیگر منبسط و منقبض گردند.
 
اجرای درزهای ساختمانی
درزها در تمام سطوح باید مطابق نقشه‌ها و مشخصات و با عرض مناسب ایجاد شوند، باید دقت شود كه درزها در حین اجرا با مصالح بنایی، ملات و مانند اینها پر نشده و اجزای ساختمانهای مجاور به هیچ عنوان در هیچ نقطه‌ای به یكدیگر مربوط نشوند و كاملاً از یكدیگر جدا باشند.
1- اجرای درزهای ساخت
این درزها در ساختمانهای بتنی كاربرد دارند و آن هنگامی است كه بتن‌ریزی دو قسمت مجاور و چسبیده به هم، در دو زمان مختلف صورت گیرد. به سطح بتن خمیری جدید و بتن سفت قدیمی، سطح واریز یا درز اجرایی گفته می‌شود. موقعیت و شكل درز، باید از قبل پیش‌بینی شده باشد. تعیین محل درز نباید به تصادف و پیشرفت كار بتن‌ریزی واگذار شود، بلكه باید قبل از شروع كار و در هنگام تهیه برنامه زمانبندی بتن‌ریزی، تدابیر لازم در مورد درز اجرایی اتخاذ شده باشد.
دستیابی به پیوستگی كامل بین دو سطح بتنی در یك درز ساختمانی ضروری است. از این رو در درزهای ساختمانی معمولاً سعی می‌شود در حالی كه بتن ریخته شده یك طرف درز نارس است، یك لایه سطحی از آن برداشته شود، به صورتی كه دانه‌ها نمایان شده و سطحی ناصاف و غیرمنظم حاصل گردد، این وضع را می‌توان با پاشیدن آب یا مخلوط آب و هوا، با فشار لازم و استفاده از برس سیمی ایجاد نمود. تا زمانی كه قرار است بتن طرف دیگر درز اجرا شود، باید سطح بتن اولیه مرطوب نگه داشته شود، به جز سطح خود درز كه باید چند ساعت قبل از عملیات مراقبت از آن قطع گردد، به صورتی كه نوعی خشكی سطحی و كم‌عمق در سطح درز پدید آید.
در بتن‌ریزیهای حجیم باید از سطوح واریز خیلی بزرگ اجتناب شود، این سطوح باید به صورت پلكانی یا شكسته احداث شوند. ایجاد سطوح واریز قائم، باید به وسیله قالب موقت صورت پذیرد. بدین منظور می‌توان از توری با چشمه ریز كه به وسیله یك شبكه محكم نگهداری می‌شود، استفاده نمود. توری در توده بتن باقی مانده و یا بموقع كنده می‌شود. به این ترتیب سطح خشنی به دست می‌آید. برای بتن‌ریزی وجه دوم درز باید سطح واریز كاملاً آماده شود. سطح واریز باید عاری از آلودگی، روغن، گریس، رنگ و نظایر آن باشد. تمیز كردن سطح، بتن تا آنجا ضرورت دارد كه دانه‌های ماسه مشخص گردد. بهترین روش برای تمیز كردن سطح، ماسه‌پاشی مرطوب با استفاده از آبفشان است، البته روشهای دیگری نظیر اسیدشویی، استفاده از آبفشان و یا استفاده از ابزار دستی، هر كدام بسته به موقعیت درز كاربرد دارند. برای تأمین پیوستگی بتن جدید و قدیم پس از زخمی كردن سطح واریز، باید آن را به مدت طولانی خیس نگاه داشته و قبل از شروع بتن‌ریزی مجدد به كمك هوای فشرده، آب سطحی را از روی بتن زدود. برای تأمین پیوستگی بیشتر می‌توان با نظر دستگاه نظارت بر مقدار كارایی بتن افزود. این كار از طریق افزایش اسلامپ، افزایش ماسه و یا كاهش مقداری از درشت‌دانه‌ها صورت می‌گیرد. برای حصول كامل پیوستگی بهتر است قسمتهای اولیه بتن جدید به خوبی و با دقت كامل مرتعش گردد.
 
2- اجرای درزهای حركتی
درزهای حركتی در تمام سطوح باید برابر نقشه‌ها و مشخصات و با عرض مناسب ایجاد گردند. باید دقت شود كه درزها در حین اجرا با مصالح بنایی و ملات پر نشده و اجزای ساختمانهای مجاور در حین اجرا به هم مربوط نشوند و كاملاً از یكدیگر جدا باشند.
 
الف ) درزهای حركتی در ساختمانهای بتن‌آرمه یكپارچه
در این حالت درزها باید با بریدن سقف، دیوارها و كف طبقات به طور كامل انجام شود. فاصله درزهای حركتی در ساختمانهای بتن‌آرمه به كمك محاسبه تعیین می‌شود. این فاصله معمولاً بین 30 تا 60 متر است. با به كار بردن آرماتورهای طولی، می‌توان فاصله درزها را تا 90 متر افزایش داد. عرض درزها معمولاً بین 13 تا 37 میلیمتر است كه از طریق محاسبه تعیین می‌شود.
 
ب) درزهای حركتی در ساختمانهای فولادی
در ساختمانهای فولادی باید درز انبساط، ساختمان را كاملاً به دو قسمت تقسیم نماید. اجرای درزها در ساختمانهای فلزی بسته به اینكه سقف بتنی یا فلزی باشد، طبق نقشه‌ها و مشخصات خواهد بود. فاصله درزها از یكدیگر بیش از 60 متر نخواهد بود كه در هر حال طبق نقشه‌ها و مشخصات و در محلهای تعیین شده اجرا خواهند شد.
 
پ) درزهای حركتی در ساختمانهای ساخته شده از مصالح بنایی
در ساختمانهای ساخته شده از مصالح بنایی باید درزها در نقاط زیر تعبیه شوند:
الف: در خط باریك شدن عرض ساختمان
ب:   در تقاطع دو دیوار در ساختمانهایی كه به شكل H,U,T,L,+ یا تركیبی از این شكلها باشند.
پ:   در دیوارهای طویل بسته به موقعیت دیوار و درجه حرارت محیط
ت:   در مواردی كه دیوارهای ساختمانهای جدید به ساختمانهای موجود متصل می‌گردند.
ث:   در تقاطع چند ساختمان كه به هم ارتباط دارند.
 
همچنین برای جلوگیری و كاهش خسارت و خرابی ناشی از ضربه ساختمانهای مجاور به یكدیگر، باید ساختمانهایی كه دارای ارتفاع بیش از 12 متر و یا دارای بیش از 4 طبقه هستند، به وسیله درز انقطاع از ساختمانهای مجاور جدا شوند. حداقل عرض درز انقطاع در تراز هر طبقه 1/100 ارتفاع آن تراز از روی شالوده می‌باشد، این فاصله را می‌توان با مصالح كم مقاومت كه در هنگام زلزله به آسانی خرد می‌شوند، پر كرد.
اجرای درزهای حركتی در ساختمانهای خاص نیاز به مشخصات فنی خصوصی خواهد داشت. به طوری كه عرض و فاصله درزها متناسب با مقدار انبساط و انقباض باشند.

منبع : سایت خانه عمران جوان